Có một điều mình luôn cảm thấy khá lạ khi quan sát sự phát triển của DeFi. Chúng ta nói rất nhiều về khả năng tự động hóa, tính minh bạch và việc loại bỏ các bên trung gian, nhưng lại ít khi đặt câu hỏi rằng ai đang kiểm tra xem một giao dịch có nên diễn ra hay không. Trên blockchain, phần lớn các giao thức chỉ quan tâm đến việc giao dịch có hợp lệ theo smart contract hay không. Nếu đúng điều kiện kỹ thuật, giao dịch sẽ được thực thi. Còn việc nó có phù hợp với chiến lược quản trị rủi ro, có vượt quá giới hạn đã đặt ra hay không, thường lại được xử lý ở những bảng tính, quy trình nội bộ hoặc các cuộc họp diễn ra hoàn toàn ngoài chuỗi.
Đó là lý do mình thấy cách Newton tự định vị khá thú vị: "Newton is to the onchain economy what Visa's authorization network is to credit cards." Điều mình chú ý không phải là sự so sánh với Visa, mà là ý tưởng phía sau nó. Trong hệ thống thanh toán truyền thống, quyết định được đưa ra trước khi dòng tiền thực sự di chuyển. Hệ thống sẽ kiểm tra hàng loạt điều kiện, từ hạn mức, dấu hiệu gian lận cho đến trạng thái của tài khoản. Chỉ khi vượt qua các bước đó, giao dịch mới được chấp nhận.
Nếu nhìn lại blockchain, mình nhận ra mắt xích này gần như chưa từng tồn tại một cách đầy đủ. Smart contract có thể xác minh chữ ký, số dư hay điều kiện lập trình sẵn, nhưng lại không phải lúc nào cũng có khả năng đánh giá xem một hành động có phù hợp với các chính sách quản trị hay giới hạn rủi ro mà một tổ chức mong muốn hay không. Điều đó khiến rất nhiều quyết định quan trọng vẫn phải phụ thuộc vào các quy trình offchain.
Ví dụ khiến mình nghĩ nhiều nhất là các curated DeFi vaults. Hiện nay, những vault được quản lý theo chiến lược chuyên biệt đang nắm giữ lượng tài sản lên tới hàng tỷ USD và vẫn tiếp tục tăng trưởng. Chúng được thiết kế để tối ưu lợi nhuận, kiểm soát rủi ro hoặc phục vụ các nhà đầu tư có yêu cầu khắt khe hơn. Nhưng điều khá nghịch lý là phần lớn các quy tắc vận hành của những vault này lại không nằm trên blockchain.
Giới hạn phân bổ vốn, mức đòn bẩy tối đa, danh sách tài sản được phép đầu tư hay các điều kiện tái cân bằng danh mục thường tồn tại dưới dạng tài liệu nội bộ, quy trình quản trị hoặc sự giám sát của đội ngũ vận hành. Blockchain chỉ ghi nhận kết quả cuối cùng của quyết định chứ không phải toàn bộ quá trình kiểm tra trước đó.
Mình nghĩ đây chính là khoảng trống mà Newton đang cố gắng lấp đầy. Thay vì để các quy tắc chỉ tồn tại dưới dạng cam kết hoặc quy trình nội bộ, Newton hướng tới việc biến chúng thành các điều kiện có thể được thực thi trực tiếp trên blockchain. Nói cách khác, các quy tắc không còn chỉ là lời hứa của người quản lý mà trở thành một phần của hạ tầng kỹ thuật. Một giao dịch không đáp ứng giới hạn đã đặt ra sẽ không thể được thực hiện ngay từ đầu.
Ý tưởng này khiến mình liên tưởng đến một sự thay đổi trong cách xây dựng niềm tin. Trước đây, người dùng thường phải tin rằng đội ngũ quản lý sẽ tuân thủ đúng quy trình. Với Newton, nếu mô hình hoạt động đúng như mục tiêu họ đặt ra, niềm tin dần được chuyển từ con người sang cơ chế thực thi. Điều đó không loại bỏ hoàn toàn vai trò của con người, nhưng giảm đáng kể khả năng những sai sót hoặc quyết định cảm tính ảnh hưởng đến tài sản của người dùng.
Dẫu vậy, mình vẫn giữ một chút hoài nghi. Lịch sử blockchain cho thấy rất nhiều dự án đều bắt đầu bằng một ý tưởng nghe rất hợp lý nhưng lại gặp khó khi triển khai thực tế. Một lớp xác thực trước giao dịch chỉ thực sự hữu ích nếu nó vừa đủ linh hoạt để thích nghi với nhiều loại chiến lược đầu tư khác nhau, vừa đủ nhanh để không tạo thêm độ trễ, đồng thời vẫn giữ được tính phi tập trung. Chỉ cần một trong những yếu tố này bị đánh đổi quá nhiều thì lợi ích của mô hình có thể giảm đi đáng kể.
Ngoài ra, mình cũng tự hỏi liệu mọi quy tắc đều nên được mã hóa thành logic onchain hay không. Thị trường tài chính luôn tồn tại những tình huống bất ngờ mà con người vẫn cần quyền đưa ra quyết định. Nếu mọi thứ đều được cố định bằng mã nguồn thì đôi khi sự linh hoạt lại trở thành điểm yếu. Có lẽ giá trị lớn nhất sẽ nằm ở việc tìm được điểm cân bằng giữa các quy tắc có thể tự động hóa và những trường hợp vẫn cần sự đánh giá của con người.
Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn, mình thấy Newton không chỉ đang giải quyết một bài toán của DeFi vaults. Điều họ gợi mở là một cách tiếp cận mới cho toàn bộ nền kinh tế onchain: trước khi tài sản dịch chuyển, phải có một lớp xác thực đủ mạnh để đảm bảo quyết định đó phù hợp với các nguyên tắc đã được định nghĩa từ trước. Khi quy mô tài sản trên blockchain ngày càng lớn và sự tham gia của các tổ chức ngày càng nhiều, nhu cầu này có lẽ sẽ trở nên quan trọng không kém tốc độ xử lý giao dịch hay chi phí thấp.
Mình chưa dám khẳng định Newton sẽ trở thành "Visa của nền kinh tế onchain". So sánh đó vẫn còn cần thời gian để kiểm chứng. Nhưng mình tin rằng họ đang đặt ra một câu hỏi rất đáng suy ngẫm: liệu blockchain đã thực sự hoàn thiện nếu nó chỉ giỏi xử lý giao dịch mà chưa đủ khả năng đánh giá chất lượng của quyết định trước khi giao dịch diễn ra? Có lẽ chính cách trả lời câu hỏi ấy sẽ quyết định bước phát triển tiếp theo của hạ tầng tài chính phi tập trung.