Tôi đã nghĩ về OpenLedger và SingularityNET một thời gian và ban đầu cảm giác khá quen thuộc kiểu như lại thêm một dự án blockchain với tham vọng phi tập trung hóa một lĩnh vực nào đó. Nghe thì ổn nhưng chưa chắc vì nói thật là lúc đầu tôi hơi xem nhẹ vì cả hai đều mang cái nhãn “decentralized marketplace” cho dữ liệu hoặc cho AI và cái nhãn đó đã bị dùng quá nhiều đến mức đôi khi nó mất đi sức nặng. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn một chút thì có vẻ như họ đang cố gắng làm những thứ khác nhau và sự khác biệt đó mới đáng để đào sâu.
OpenLedger về cơ bản muốn tạo ra một hạ tầng cho dữ liệu và giao dịch liên quan đến dữ liệu. Ý tôi là họ nhấn mạnh vào việc xây dựng một sổ cái mở, nơi dữ liệu có thể được ghi nhận, trao đổi và kiểm chứng. Nó nghe giống như một layer cơ sở hạ tầng, một kiểu data marketplace nhưng có thêm tính minh bạch của blockchain. SingularityNET thì lại khác vì họ tập trung vào việc tạo ra một mạng lưới dịch vụ AI, nơi các agent AI có thể tương tác, trao đổi dịch vụ và thậm chí hợp tác. Điều thú vị là SingularityNET không chỉ nói về dữ liệu mà nói về năng lực tính toán, về việc AI có thể mua bán năng lực của nhau. Vấn đề nằm ở chỗ một bên đặt trọng tâm vào dữ liệu còn một bên đặt trọng tâm vào năng lực AI. Hai hướng đi này nghe thì gần nhau nhưng thực chất lại khác biệt khá sâu.
Và rồi khi nghĩ về implication tôi bắt đầu thấy câu chuyện không chỉ là công nghệ. Nếu OpenLedger thành công thì điều đó có nghĩa là dữ liệu vốn thường bị kiểm soát bởi các tập đoàn lớn có thể được phân phối và giao dịch theo cách minh bạch hơn. Nhưng mà ai sẽ định nghĩa dữ liệu hợp lệ? Ai sẽ kiểm chứng? Công nghệ không trung lập và nó luôn có một lớp quyền lực nằm sau. SingularityNET cũng vậy vì nếu AI có thể tự động trao đổi dịch vụ thì câu hỏi là ai kiểm soát giao thức? Ai định nghĩa luật chơi? Và niềm tin nằm ở đâu? Người dùng tin vào code hay tin vào những người viết code?
Một điểm khác là OpenLedger có vẻ cơ sở hạ tầng hơn kiểu như họ muốn làm nền tảng để người khác xây dựng ứng dụng. SingularityNET thì lại mang màu sắc của hệ sinh thái nơi chính họ cũng tham gia vào việc tạo ra các dịch vụ AI. Điều đó có nghĩa là SingularityNET vừa là nền tảng vừa là người chơi trong chính nền tảng đó. Nghe thì mạnh nhưng cũng đặt ra vấn đề về xung đột lợi ích. OpenLedger thì ít tham vọng AI hơn nhưng lại có nguy cơ bị xem như một marketplace khô khan và thiếu sức hút. Nói thật thì cả hai đều đối mặt với bài toán adoption và không ai muốn tham gia một marketplace trống rỗng.
Nhưng nếu nghĩ kỹ hơn thì cái đáng bàn không phải là tính năng mà là ý nghĩa phía sau. OpenLedger đặt câu hỏi về quyền sở hữu dữ liệu. SingularityNET đặt câu hỏi về quyền lực của AI. Một bên là ai kiểm soát dữ liệu? còn một bên là ai kiểm soát trí tuệ nhân tạo?. Và cả hai đều chạm đến một điểm chung là trust. Niềm tin không nằm ở công nghệ mà nằm ở cộng đồng, ở governance và ở cách mà quyền lực được phân phối. Công nghệ chỉ là công cụ nhưng công cụ này có thể được dùng để củng cố quyền lực hoặc để phân tán nó.
Điều thú vị là khi so sánh thì tôi không thấy kiểu như bên này tốt hơn bên kia mà tôi chỉ thấy hai cách tiếp cận khác nhau với cùng một câu hỏi lớn là làm thế nào để phi tập trung hóa những thứ vốn dĩ tập trung? Và câu trả lời chưa chắc nằm ở code mà nằm ở con người. Vấn đề thật sự nằm ở việc liệu cộng đồng có chấp nhận trao quyền cho một hệ thống phi tập trung hay cuối cùng vẫn quay về với những trung tâm quyền lực cũ. Đây mới là bài test thật sự và công nghệ có thể chạy nhưng còn lại phụ thuộc vào cách chúng ta chọn tin và chọn tham gia.