Tôi đã nghĩ về OpenLedger và DeSci một thời gian và ban đầu cảm giác khá quen thuộc giống như một nhánh phụ của phong trào Web3 như dữ liệu, quyền sở hữu, cộng đồng. Nghe thì ổn nhưng chưa chắc. Ý tôi là những lời hứa kiểu “phi tập trung hóa khoa học” nghe có vẻ đẹp nhưng thực tế thì khoa học vốn đã có một hệ sinh thái phức tạp và với các trường đại học, quỹ nghiên cứu, tạp chí, peer review… không dễ gì thay thế chỉ bằng một blockchain.

Nhưng khi nhìn kỹ hơn một chút thì tôi bắt đầu thấy có gì đó khác. DeSci không chỉ nói về việc lưu trữ dữ liệu nghiên cứu trên chain mà còn về việc cộng đồng có thể cùng nhau sở hữu và kiểm chứng dữ liệu. Điều thú vị là nếu nghĩ theo hướng này nó giống như một phản ứng lại với hệ thống xuất bản khoa học truyền thống nơi dữ liệu thường bị khóa trong paywall hoặc bị kiểm soát bởi một số ít nhà xuất bản lớn. Nói thật thì ý tưởng mở dữ liệu ra cho cộng đồng để mọi người cùng tham gia xác thực, cùng tài trợ, cùng hưởng lợi nghe có vẻ đáng để thử.

Vấn đề nằm ở kiến trúc. OpenLedger nếu tôi hiểu đúng thì đang cố gắng xây dựng một hạ tầng nơi dữ liệu nghiên cứu được ghi nhận, lưu trữ và có thể giao dịch như một loại tài sản. Nhưng nếu nghĩ kỹ hơn thì dữ liệu khoa học không giống NFT nghệ thuật. Nó có ngữ cảnh, có phương pháp, có độ tin cậy và quan trọng nhất là có khả năng bị diễn giải sai. Một dataset về gene chẳng hạn, nếu bị tách khỏi phương pháp nghiên cứu thì giá trị khoa học của nó gần như bằng không. Vì vậy việc token hóa dữ liệu nghe thì hấp dẫn nhưng có nguy cơ biến khoa học thành một thị trường dữ liệu rời rạc và thiếu chiều sâu.

Một điểm khác là trust. Ai sẽ định nghĩa thế nào là dữ liệu hợp lệ? Ai sẽ kiểm soát việc peer review trong một hệ thống phi tập trung? Công nghệ không trung lập. Blockchain chỉ là một lớp hạ tầng nhưng quyền lực nằm ở những người thiết kế giao thức và những người quyết định cơ chế governance. Nếu cộng đồng không đủ chuyên môn thì liệu họ có thực sự kiểm chứng được dữ liệu khoa học? Hay cuối cùng vẫn phải dựa vào một nhóm chuyên gia và như vậy thì phi tập trung chỉ là một lớp vỏ?

Và rồi implication lớn hơn nếu DeSci thành công nó có thể mở ra một cách tài trợ nghiên cứu mới nơi các nhà khoa học không cần phụ thuộc vào grant truyền thống mà có thể huy động vốn trực tiếp từ cộng đồng. Nghe thì dân chủ hóa nhưng cũng có mặt trái là nghiên cứu nào hấp dẫn cộng đồng thì được tài trợ còn những nghiên cứu khô khan nhưng quan trọng thì bị bỏ quên. Điều đó có nghĩa là khoa học có thể bị kéo lệch theo hướng thị trường hóa, nơi giá trị được đo bằng mức độ thu hút chứ không phải tầm quan trọng khoa học.

Nhưng mà nếu nhìn từ góc khác có thể đây chính là một cú hích để phá vỡ thế độc quyền của các nhà xuất bản lớn. Một hệ thống nơi dữ liệu được mở, được kiểm chứng công khai và được lưu giữ lâu dài có thể tạo ra một lớp hạ tầng mới cho khoa học. Vấn đề thật sự nằm ở việc liệu cộng đồng có thể xây dựng được cơ chế trust đủ mạnh, vừa mở vừa chính xác vừa dân chủ vừa chuyên môn. Đây mới là bài test thật sự. Còn lại phụ thuộc vào cách chúng ta định nghĩa “sở hữu” trong khoa học và cách chúng ta cân bằng giữa tự do và trách nhiệm.
@OpenLedger #OpenLedger $OPEN