Tôi đã nghĩ về OpenLedger và cái gọi là Data Sovereignty movement một thời gian và ban đầu cảm giác khá quen thuộc kiểu như một nhánh khác của những nỗ lực decentralized data mà tôi đã thấy nhiều lần trong các chu kỳ trước. Nghe thì ổn nhưng chưa chắc. Ý tôi là từ lâu rồi người ta vẫn nói về quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân hay về việc không để Big Tech gom hết thông tin nhưng thường thì những dự án blockchain gắn mác “data sovereignty” lại chỉ dừng ở mức khẩu hiệu chứ không đi xa hơn một vài demo.

Nói thật thì khi nhìn kỹ hơn vào OpenLedger thì tôi bắt đầu thấy có gì đó hơi khác. Không phải khác hoàn toàn nhưng có một sự nghiêm túc trong cách họ đặt vấn đề và dữ liệu không chỉ là tài sản mà còn là quyền lực. Vấn đề nằm ở chỗ nếu dữ liệu là quyền lực thì ai giữ quyền lực đó? Người dùng cá nhân? Các tổ chức quản trị mạng lưới hay cuối cùng vẫn là một nhóm developer cốt lõi? Công nghệ không trung lập và đây là điểm tôi cứ nghĩ đi nghĩ lại.

Điều thú vị là kiến trúc của OpenLedger dường như muốn tạo ra một lớp hạ tầng nơi dữ liệu được định nghĩa như “owned objects” có thể di chuyển, có thể kiểm soát bằng cryptographic primitives. Nghe thì giống như một extension của ý tưởng self-sovereign identity nhưng áp dụng rộng hơn cho mọi loại dữ liệu. Và rồi nếu điều đó thực sự vận hành thì nó có nghĩa là người dùng có thể mang dữ liệu của mình đi qua các nền tảng mà không bị khóa trong silo. Nghe có vẻ giải phóng nhưng nếu nghĩ kỹ hơn thì nó cũng mở ra một loạt câu hỏi là ai định nghĩa “ownership”? Ai enforce quyền đó khi có tranh chấp? Blockchain chỉ ghi lại trạng thái nhưng luật pháp và xã hội mới là thứ quyết định cuối cùng.

Một điểm khác khiến tôi suy nghĩ là implication về kinh tế. Nếu dữ liệu trở thành một loại tài sản có thể giao dịch thì chúng ta đang tiến gần hơn đến việc token hóa mọi thứ kể cả thông tin cá nhân. Vấn đề nằm ở chỗ liệu điều đó có thực sự trao quyền cho cá nhân hay chỉ tạo ra một thị trường mới nơi dữ liệu bị commoditized thêm lần nữa? Người dùng có thể bán dữ liệu của mình nhưng trong thực tế ai sẽ mua? Các công ty lớn vẫn là bên có nhu cầu và họ vẫn có nguồn lực để gom. Vậy thì vòng lặp quyền lực có thực sự thay đổi?

Nhưng mà nếu nhìn từ góc độ phong trào Data Sovereignty toàn cầu thì OpenLedger chỉ là một mảnh ghép. Phong trào này vốn dĩ xuất phát từ sự lo ngại về việc dữ liệu bị tập trung quá mức và bị khai thác mà không có sự đồng thuận. Ở châu Âu GDPR là một biểu hiện pháp lý. Ở các cộng đồng crypto thì những dự án như OpenLedger là biểu hiện công nghệ. Hai hướng đi này có thể bổ sung nhau nhưng cũng có thể mâu thuẫn, luật pháp yêu cầu tuân thủ còn công nghệ lại muốn “permissionless”. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi kiến trúc đẹp thì câu hỏi về trust và control vẫn chưa được giải quyết.

Và rồi tôi tự hỏi liệu chúng ta có đang lặp lại một ảo tưởng quen thuộc? Rằng chỉ cần một lớp blockchain mới là có thể trao quyền cho người dùng? Nói thật thì lịch sử cho thấy công nghệ thường được thiết kế bởi một nhóm nhỏ và nhóm đó luôn mang theo bias, lợi ích và quyền lực riêng. Công nghệ không bao giờ trung lập. OpenLedger có thể tạo ra một cơ chế mới nhưng cơ chế đó vẫn phản ánh những người đã viết ra nó. Vấn đề thật sự nằm ở chỗ niềm tin đặt ở đâu? Ở code? Ở cộng đồng hay ở một thứ mơ hồ hơn là sự đồng thuận xã hội?

Cuối cùng tôi không chắc mình có câu trả lời rõ ràng. Có thể OpenLedger là một bước tiến hoặc có thể chỉ là một vòng lặp khác của những lời hứa chưa chắc thành hiện thực. Nhưng điều tôi thấy rõ đây mới là bài test thật sự của Data Sovereignty. Không phải công nghệ có chạy được hay không mà là liệu nó có thay đổi được cán cân quyền lực hay không. Còn lại phụ thuộc vào cách xã hội chấp nhận, cách cộng đồng định nghĩa và cách chúng ta quyết định tin vào ai.
@OpenLedger $OPEN #openledger