Sáng sớm đọc tin tức gặp đúng câu hỏi này "How do fungible and non-fungible tokens work on Midnight?", đúng lúc đang tìm hiểu về @MidnightNetwork . Ban đầu mình nghĩ câu trả lời sẽ không khác nhiều so với Ethereum. Nhưng càng đi sâu, mình càng nhận ra nếu giữ cách hiểu cũ thì gần như sẽ bỏ lỡ điểm cốt lõi. Vì Midnight không thay đổi định nghĩa của token, mà thay đổi cách token được xác minh và cách dữ liệu của nó được lộ ra.
Trên các blockchain quen thuộc, fungible token thường vận hành theo mô hình như ERC-20. Token giống nhau, có thể thay thế, và số dư là trung tâm của mọi thứ. Khi một giao dịch xảy ra, mạng lưới có thể kiểm tra trực tiếp trạng thái vì toàn bộ dữ liệu gần như đều public. Với non-fungible token theo kiểu ERC-721, mỗi token là duy nhất và đi kèm metadata riêng, nhưng cách xác minh vẫn tương tự: đọc dữ liệu công khai và kiểm tra tính hợp lệ. Cả hai mô hình này đều dựa trên một giả định chung, đó là minh bạch hoàn toàn là cách để đảm bảo niềm tin.
Nếu nhìn từ góc độ builder, sự khác biệt cốt lõi giữa Midnight và Ethereum nằm ở chỗ này: Ethereum xác minh bằng cách đọc state công khai, còn Midnight xác minh bằng cách kiểm tra các bằng chứng mật mã đại diện cho state đó. Sự thay đổi này không chỉ là về privacy, mà là thay đổi trực tiếp cách các thao tác với token được thực thi và kiểm chứng.
Midnight đi theo một hướng khác. Thay vì dựa vào việc mọi dữ liệu đều phải được nhìn thấy, hệ thống dựa vào các bằng chứng mật mã để xác minh rằng một trạng thái là hợp lệ, ngay cả khi phần lớn dữ liệu không được công khai. Các bằng chứng này đóng vai trò thay thế việc truy cập trực tiếp vào state: mạng lưới chỉ cần kiểm tra proof để đảm bảo giao dịch hợp lệ, thay vì phải đọc toàn bộ dữ liệu phía sau. Điều này không làm thay đổi bản chất của fungible hay non-fungible token, nhưng thay đổi cách chúng thực sự vận hành.
Ở level triển khai, logic này được thể hiện thông qua Compact, ngôn ngữ smart contract của Midnight. Token không chỉ là một contract lưu state như trên Ethereum, mà là một tập hợp các điều kiện và bằng chứng được định nghĩa trong Compact, nơi mỗi thao tác như transfer hay mint đều gắn liền với việc tạo và kiểm tra proof.
Với fungible token trên Midnight, bạn vẫn có số dư và vẫn có thể chuyển token như bình thường. Nhưng khi một giao dịch được thực hiện, mạng lưới không cần truy cập toàn bộ trạng thái ví để xác minh. Thay vào đó, người gửi cung cấp một bằng chứng cho thấy họ có đủ token và giao dịch là hợp lệ. Mạng lưới xác minh bằng chứng đó, thay vì đọc toàn bộ dữ liệu. Nói cách khác, mỗi thao tác như transfer không chỉ là cập nhật state, mà là một quá trình tạo proof (ở phía người dùng) và verify proof (ở phía mạng lưới). Điều này có nghĩa là token vẫn hoạt động như một tài sản có thể thay thế, nhưng tính hợp lệ của nó không còn phụ thuộc vào việc trạng thái phải được công khai.
Với non-fungible token, sự khác biệt còn rõ hơn vì bản thân dữ liệu của NFT thường phức tạp hơn. Một NFT trên Midnight vẫn là một tài sản duy nhất, nhưng không cần phải công khai toàn bộ metadata để có thể được xác minh. Khi cần chứng minh quyền sở hữu hoặc một thuộc tính cụ thể, hệ thống chỉ yêu cầu một bằng chứng phù hợp, thay vì yêu cầu toàn bộ dữ liệu phải được lộ ra. Điều này khiến NFT không còn đơn thuần là một object hiển thị trên chain, mà trở thành một dạng chứng thực có thể kiểm chứng mà không cần tiết lộ toàn bộ thông tin phía sau.
Một điểm nữa mình thấy khá quan trọng là Midnight không chỉ có một dạng token duy nhất. Hệ thống phân biệt giữa shielded tokens và unshielded tokens. Shielded tokens hoạt động theo mô hình mình vừa mô tả, với dữ liệu được bảo vệ và xác minh thông qua proof. Trong khi đó, unshielded tokens tồn tại như một lớp public hơn, phù hợp cho những trường hợp cần tương tác với các hệ sinh thái khác hoặc không yêu cầu privacy cao. Hai mô hình này không loại trừ nhau, mà cùng tồn tại để phục vụ các nhu cầu khác nhau.
Khi nhìn lại, mình thấy câu trả lời cho câu hỏi ban đầu không nằm ở việc định nghĩa lại fungible hay non-fungible token. Midnight vẫn giữ nguyên những khái niệm đó. Điểm khác biệt nằm ở cơ chế xác minh. Thay vì xác minh bằng cách đọc dữ liệu công khai, hệ thống xác minh thông qua bằng chứng mật mã. Điều này cho phép token vẫn hoạt động đầy đủ về mặt chức năng, nhưng không cần đánh đổi quyền kiểm soát dữ liệu.
Và chính chỗ này làm mình phải nghĩ lại. Nếu trước đây mình tin rằng minh bạch tuyệt đối là điều kiện cần để xây dựng niềm tin, thì Midnight đang gợi ra một khả năng khác: niềm tin có thể đến từ việc xác minh đúng, chứ không nhất thiết phải đến từ việc nhìn thấy tất cả.
