Có một chi tiết trong kiến trúc của @MidnightNetwork mà mình thấy ít người đào sâu: toàn bộ developer ecosystem đang phụ thuộc vào một ngôn ngữ lập trình duy nhất là Compact, và ngôn ngữ đó được xây bởi một công ty tư nhân là Shielded Technologies.
Compact compiler dịch code sang ZK circuit, tức là cấu trúc toán học dùng để tạo zero-knowledge proof, rồi sang JavaScript để chạy trong DApp. Mọi smart contract, mọi selective disclosure rule, mọi logic xử lý private state cảu Midnight đều đi qua toolchain này.
Phụ thuộc vào compiler không phải chuyện lạ. Nhưng với Midnight có một khác biệt quan trọng: khi Compact có bug, không chỉ contract sai mà là circuit sai. Và lỗi trong ZK circuit không nhất thiết tạo ra error rõ ràng. Nó có thể tạo ra một proof trông hoàn toàn hợp lệ nhưng thực ra đang chứng minh sai.
Không phải giả định. Năm 2022, zkSync gặp lỗi circuit khiến một số proof không xác minh đúng điều kiện. Năm 2023, Polygon zkEVM phát hiện bug trong prover có thể cho phép tạo proof không hợp lệ trong một số điều kiện cụ thể. Cả hai được vá trước khi bị khai thác, nhưng cả hai chứng minh: lỗi ở tầng ZK toolchain nguy hiểm theo cách khác hẳn lỗi smart contract thông thường, và chỉ một nhóm rất nhỏ đủ năng lực phát hiện. Với Compact của Midnight, nhóm đó là Shielded Technologies.
Tháng 8/2025, Shielded đóng góp Compact vào Linux Foundation Decentralized Trust, đổi tên thành Minokawa. Đây là bước đi đúng, đưa ngôn ngữ vào một tổ chức trung lập.
Nhưng mình không nghĩ điều đó giải quyết được vấn đề cốt lõi của Midnight.
Linux Foundation quản lý governance trên giấy, nhưng hơn 85% commit vào Linux kernel vẫn đến từ kỹ sư được trả lương bởi Intel, Google và Red Hat. Với Midnight, dynamic đó có nghĩa là: dù Minokawa nằm trong LFDT, người hiểu sâu nhất về cách Compact xử lý private state và ZK circuit của Midnight vẫn là Shielded Technologies.
Điều này bắt đầu trở thành vấn đề khi đi vào use case thật. Một doanh nghiệp cần thay đổi disclosure rule trên Midnight để phù hợp quy định địa phương. Nếu Compact chưa hỗ trợ logic đó, họ không thể tự sửa mà phải chờ Shielded implement và release. EIP-1559 trên Ethereum được đề xuất năm 2019 nhưng mất hơn 2 năm mới được implement vì phụ thuộc vào một nhóm nhỏ core developer đủ hiểu biết để làm đúng. Midnight với Compact có thể đối mặt với cùng bottleneck đó, đặc biệt khi các yêu cầu pháp lý thay đổi nhanh hơn roadmap của một công ty tư nhân.
Lúc đó câu hỏi không còn là Midnight có permissionless hay không. Mà là roadmap của Shielded Technologies có trở thành điểm nghẽn cho toàn bộ ecosystem hay không.
Midnight Foundation có thể định hướng network. Nhưng ai kiểm soát Compact compiler thì kiểm soát những gì developer có thể build trên Midnight. Và hiện tại, quyền đó vẫn tập trung.
$NIGHT là token của một network. Nhưng mức độ phi tập trung thực sự của Midnight có thể lại phụ thuộc vào một thứ ít người nhìn tới hơn: có bao nhiêu người ngoài Shielded đủ hiểu Compact để tham gia vào những quyết định quan trọng nhất của protocol.
Và mình không chắc câu trả lời đó đã tồn tại chưa.