હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિમાં ઊર્જા માત્ર ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રશ્ન નથી, પણ ભૂ‑રાજકીય શક્તિ, આર્થિક સુરક્ષા અને વૈશ્વિક પાવર‑બેલેન્સનો પાયાનો મુદ્દો બની રહ્યો છે. આ પાર્શ્વભૂમિમાં રશિયા અને ભારત વચ્ચે ઊભી થઈ રહેલી ઊર્જા‑સહકાર‑રેખાનો અર્થ માત્ર દ્વિપક્ષીય વેપાર કરતાં વધુ છે. આ સહકાર રશિયાની ક્રૂડ‑સપ્લાય અને ભારતની રિફાઇનિંગ‑અને‑લોજિસ્ટિક ક્ષમતાને જોડીને એવી નવી ઊર્જા‑ચેઈન સર્જતું દેખાય છે, જે પશ્ચિમી નિયંત્રણથી અને મધ્ય‑પૂર્વની અસ્થિરતાથી પણ અલગ ગતિગત ધરાવે છે. ���

રશિયા–ભારત ઓઇલ ભાગીદારીનું ઢાંચાગત ચિત્ર

રશિયાની પાસે વિપુલ ક્રૂડ ઓઇલ સંસાધનો છે, પણ યુક્રેન‑યુદ્ધ અને પશ્ચિમી પ્રતિબંધોને કારણે તેની રિફાઇનિંગ‑ક્ષમતા ઘટી છે. સામે ભારતની પાસે વિશાળ અને આધુનિક રિફાઇનરી‑ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે, જે ઓઇલની ઊંચી ક્ષમતા‑ધરાવતી રિફાઇનિંગ અને વિશ્વભરમાં પુનઃ‑વિતરણ માટે તૈયાર છે. �� આને કારણે રશિયાનું ક્રૂડ ઓઇલ ભારતમાં આવી રિફાઇન થાય, ત્યારબાદ પેટ્રોલ‑ડીઝલ‑LPG‑ઉદ્યોગકારી ઉત્પાદનો વિશ્વભરમાં પૂરા પાડવાની એવી સંભાવના ઉભી થાય છે, જેમાં ભારત માત્ર ગ્રાહક નહીં, પણ એક મધ્યસ્થ સપ્લાયર અને વેપાર‑નોડ તરીકે પ્રગટ થાય છે.

હાલ સુદ્ધાં અહેવાલો મુજબ રશિયન ક્રૂડ ઓઇલના ટેન્કરો ભારતીય દરિયાઈ સીમાની નજીક પહોંચી ગયા છે અને અઠવાડિયામાં જ ભારતીય રિફાઇનરીઓ સુધી પહોંચી શકે એવી સ્થિતિ છે તેમ જણાવાય છે. � આ સાથે રશિયાની ઓફરમાં વધુ ક્રૂડ ઓઇલ‑સપ્લાયની શક્યતા પણ છે, જેને જોતાં ભારત માટે ઊર્જા‑સુરક્ષા અને આર્થિક સુરક્ષા બંને એક જ સાથે મજબૂત થાય તેવી સંભાવના ઊભી થાય છે.

ભારતની આંતરિક ઊર્જા‑નીતિ અને આર્થિક દૃષ્ટિકોણ

ભારતે પેટ્રોલ‑ડીઝલ પર ટેક્સમાં ઘટાડો કરીને ઇન્ફલેશન અને જન‑ભાર પર કાબુ મેળવવાની પિરામિડ‑નીતિ અપનાવી છે, જે આંતરિક માર્કેટને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે. �� સાથોસાથ પ્રાઇવેટ રિફાઇનરીઝ માટે પેટ્રોલ‑ડીઝલ‑LPGના એક્સપોર્ટ પર ટેક્સ‑અને‑રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક માટે હળવાથી બનાવાયેલી સ્થિતિ છે, જેથી આંતરિક કિંમતો સ્થિર રહે અને વિદેશી માર્કેટ પરથી ઉચ્ચ માર્જિન વાળી આવક મળે.

આ દ્વિ‑સ્તરીય અભિગમ પ્રદર્શિત કરે છે કે ભારત માત્ર રશિયાનું “ડિસ્કાઉન્ટ ક્રૂડ” મેળવવા માટે નહીં, પણ વિશ્વભરમાં રિફાઇન્ડ‑પ્રોડક્ટની મોટી સપ્લાયર તરીકે જોવામાં આવે તે દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. �� આ પ્રકારની રણનીતિ ભારતને ઓઇલ‑ગ્લોબ‑રાજકારણમાં ફક્ત “ખરીદનાર” નહીં, પણ “બેલેન્સ‑ધરાવતો ખેલાડી” તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

પશ્ચિમના સાંકેચને બાયપાસ કરતી નવી ઊર્જા‑ચેઈન

યુરોપ અને અમેરિકા તરફથી રશિયા અને ઈરાન પર પાડવામાં આવેલા પ્રતિબંધો એ તેલ‑સપ્લાય પર પશ્ચિમી નિયંત્રણ મજબૂત કરવાનો મુખ્યસાધનો હતા.

પરંતુ મધ્ય‑પૂર્વના યુદ્ધ‑તણાવ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના જોખમો અને વિશ્વભરની સપ્લાય‑ચેઈનમાં અસ્થિરતા વચ્ચે રશિયાએ ભારત, ચીન અને અન્ય ઉભરતા દેશોને ઓઇલ‑સપ્લાયમાં ફેરવતા નવા રૂट પર કામ કરી રહ્યું છે.

હાલમાં તો અમેરિકાએ પણ ભારત માટે રશિયાનું ઓઇલ ખરીદવા પર 30 દિવસની કામચલાઉ છૂટ આપી છે, જે પ્રદર્શિત કરે છે કે ભારત એ માત્ર ઊર્જા‑નિર્ભર દેશ નહીં, પણ પશ્ચિમની રણનીતિક ભૂમિકામાં પણ જરૂરી દેશ છે.