“ન્યૂક્લિયર વિંટર” એ હાલ સુધી પ્રાયોગિક અથવા ઇતિહાસમાં આંશિક નમૂનાઓ પરથી મળેલી એક સંભાવના છે, નહીં કે પૂર્ણપણે પ્રત્યક્ષ અનુભવેલી પરિસ્થિતિ. પણ જો એવી ભયાનક પરિસ્થિતિ આવે તો શું થઈ શકે, તેની કલ્પનાને આધારે જ આ લેખ રચેલ છે.

ન્યૂક્લિયર વિંટર ક્યારે શક્ય થાય તેવી સ્થિતિ?

વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણવેત્તાઓના માનતાની રૂપરેખા મુજબ ન્યૂક્લિયર વિંટર પરિસ્થિતિ એ ત્યારે શક્ય બને છે, જ્યારે પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ મોટા પાયે, શહેરો અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો પર થાય, તેમજ તેની સાથે પેટ્રોલ‑ગેસ‑કોલસા જેવા ઇન્ધન‑સ્રોતોની સામૂહિક આગ પણ પેદા થાય. આ બધું મળીને એક જબરદસ્ત ધૂળ‑રાખ‑ધુમાડાનો સ્તર વાતાવરણમાં ઊંચે પહોંચે, જે સૂર્યપ્રકાશને જમીન પર પહોંચવાની પરવાનગી નથી આપતો.

કલ્પના કરો કે દિવસનું સૂર્યપ્રકાશ હવે ઓછુ થઈ જાય છે, તાપમાન ધીરે ધીરે ઘટીને શિયાળા જેવું બની જાય છે, પણ આ શિયાળો માત્ર ઋતુ નથી – તે પૃથ્વીનું આખું ગતિ‑ચક્ર બદલી નાખતો એક નવો “ઊર્જા‑અભાવ”નો સમયગાળો છે.

વાતાવરણ, પ્રકાશ અને તાપમાન પર શું થાય?

સૌથી પહેલો અસરગ્રસ્ત થતો ભાગ હવામાન અને પ્રકાશ‑તંત્ર છે. જ્યારે પરમાણુ બૉમ્બોના વિસ્ફોટ થાય ત્યારે તેમની આસપાસની ઘણી મોટી જગ્યા પર આગ લાગી જાય છે – શહેરો, ફેક્ટરીઓ, પાવર‑પ્લાન્ટ, ફ્યુઅલ‑ટેન્ક વગેરે. આ આગ પાછળથી ગરમ‑ગરમ હવાના સ્તરને ઉપર તરફ ધકેલી દે છે, જે સાથે ધૂળ, રાખ અને રાસાયણિક ધૂમાડો પણ ઊંચે ઉડી જાય છે.

હવે કલ્પના કરો કે આ ઊંચે ઊડેલો ધૂળ‑સ્તર જેમ ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું હોય તેમ, સૂર્યની કિરણોને બાધક બની જાય છે. પૃથ્વી પર ઘટતો પ્રકાશ ઘટીને 50–70% જેટલો ઓછો પણ થઈ શકે છે. આથી જમીન પર પહોંચતી ઉષ્ણતા પણ ઘટી જાય છે. તાપમાન કેટલાક વિસ્તારોમાં 10–20°C જેટલું પણ ઘટી શકે એવી ગણતરીઓ છે.આમ, પૃથ્વી પર દેખાચે છે કે દિવસ પણ રાત્રિ જેવો ઘેરો થઈ જાય છે, અને તે થંડી, ધૂમાડા અને અંધકાર સાથે એક લાંબો શિયાળો શરૂ થયો હોય તેવી અનુભૂતિ હોય છે.

જીવસૃષ્ટિ પર શું અસર થાય તેવી કલ્પના?

ધીરે ધીરે પ્રકાશ અને ઉષ્ણતા ઓછી થઈ જાય છે, ત્યારે વનસ્પતિઓ માટે સૌથી પહેલી મુશ્કેલી છે – ફોટોસિન્થેસિસ. જ્યારે પ્રકાશ પૂરતો ન મળે ત્યારે વનસ્પતિઓ ઓછી કાર્બનિક ઊર્જા ઉત્પન્ન કરી શકે છે, તેથી તેઓ ધીમે ધીમે સૂકાય જાય છે અથવા ઉત્પાદન ઘટે છે.

હવે કલ્પના કરો કે શાકભાજી, ફળ‑ફૂલ, અનાજ, દાણાનાં પાક લગભગ અશક્ય થઈ જાય છે. ગોશાળાઓ, માછલી‑સ્પૅન્સ અને પાણી પર આધારિત ખોરાક‑સૃષ્ટિ પણ પાણીના તાપમાન અને પ્રકાશના અભાવને કારણે નાશ પામે છે. આથી માનવીને સીધી અસર થાય છે – ખોરાકનું સંકટ.

જ્યાં ખોરાક ઓછો હોય, ત્યાં કુપોષણ પ્રચંડ પ્રમાણમાં વધે છે. રોગ‑પ્રતિકાર‑શક્તિ ઘટી જાય છે, તો બીજી તરફ પાણી‑સ્વચ્છતા અને સારવાર‑સુવિધાઓ પણ ઘટી જાય છે. આના કારણે રોગ‑મહામારી, વાયરસ‑બેક્ટેરિયાનો ઉગ્ર પ્રસાર થઈ શકે છે. માનવ‑સમાજ માટે આ બધું એક લાંબી અને કડક પરીક્ષા બની જાય છે.

સમાજ, અર્થતંત્ર અને સભ્યતા પર કેવો અસરગ્રસ્ત થાય તેવી કલ્પના કરો?

જ્યારે પ્રકાશ, ગરમી અને ખોરાકની તંગી એકસાથે આવે છે, ત્યારે સામાન્ય જીવન‑નિયમિતતા તૂટે છે. પાવર‑સિસ્ટમ, પરિવહન, સંચાર, બેન્કિંગ અને ઇન્ટરનેટ‑સિસ્ટમ જેવી બાબતો પણ ઊર્જા‑અભાવને કારણે ધીમે ધીમે નિષ્ફળ થઈ જાય છે. કલ્પના કરો કે કોઈ પણ માનવીને ફક્ત આજ દિવસે જીવવાની ચિંતા રહી જાય છે; ઉદ્યો હવે તેની પાસે ભણતર, મોબાઇલ, બેન્ક બેલેન્સ કે સોશિયલ મીડિયા જેવી ચિંતાઓ નથી રહેતી – માત્ર પાણી, ખોરાક, ગરમ કપડા અને સુરક્ષિત આશ્રય જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો જ બચી રહે છે.

એ સમયે સમાજ ધીમે ધીમે પાછો જાય છે તેમ, જ્યાં લોકો પોતાના પગથી ચાલવાની, પાણી ભરવાની, લાકડું/કોલસા એકઠા કરવાની કળા ફરી શીખવા પડે છે. હાથથી કામ, સામૂહિક શ્રમ, છોટી ખેતી અને સાચવેલા બિયારણ ઉપર આધારિત જીવન ફરી જીવાંની પ્રાથમિકતા બની જાય છે. આમ, ન્યૂક્લિયર વિંટર જેવી ભયાનક સંભાવના માનવતાને માત્ર જીવવાની, ટકી રહેવાની અને ફરી પાંખો મારી શકે તેવી નાની સભ્યતા બાંધવાની પરીક્ષા આપવા માટે મજબૂર કરે છે.