Không biết có ai thấy giả định này phổ biến khi nói về privacy trong crypto không? nếu blockchain muốn phục vụ doanh nghiệp hoặc tổ chức tài chính, thì chỉ cần thêm Zero Knowledge Proof là đủ, khi đó dữ liệu giao dịch được ẩn đi, privacy được đảm bảo và hệ thống có thể tiếp tục vận hành như bình thường.
Ban đầu mình cũng nghĩ khá đơn giản như vậy.
Nhưng mới đây khi mò về @MidnightNetwork sâu hơn, đặc biệt là thấy chia sẻ mới nhất từ Charles Hoskinson, mình bắt đầu thấy cách họ tiếp cận vấn đề có vẻ rộng hơn chỉ là “thêm ZK vào blockchain”.
Hoskinson mô tả Midnight như một partner chain trong hệ sinh thái của Cardano, nhưng điểm đáng chú ý là nó không được thiết kế chỉ để phục vụ một chain duy nhất. Theo cách ông giải thích, Midnight giống một dạng metachain, một lớp có thể tương tác với nhiều blockchain khác nhau và hoạt động như một tầng trung gian cho các chức năng liên quan đến privacy.
So sánh mà ông đưa ra cũng khá dễ hình dung: vai trò của Midnight trong hệ sinh thái có phần giống cách LayerZero đóng vai trò hạ tầng kết nối giữa các chain, nơi các network khác nhau có thể giao tiếp với nhau thông qua một lớp trung gian. Nhưng điều khiến mình chú ý hơn lại nằm ở cách ông mô tả mục tiêu dài hạn của dự án. Hoskinson từng nói rằng Midnight muốn trở thành “ChatGPT của privacy, abstraction và smart compliance.”
Nghe qua thì câu này mang tính ẩn dụ nhiều hơn là mô tả kỹ thuật. Tuy vậy nếu nghĩ kỹ hơn, nó lại gợi ra một cách nhìn cực rõ về thiết kế của hệ thống.
Trong crypto hiện tại, privacy thường được xây trực tiếp vào từng blockchain. Ví dụ như Zcash sử dụng ZK-SNARKs để che giấu dữ liệu giao dịch trong shielded pool, tạo ra mức độ riêng tư rất mạnh nhưng cũng khiến việc tích hợp với hệ thống tài chính truyền thống trở nên phức tạp hơn.
Nhưng với Midnight mình thấy họ đang thử một hướng khác hoàn toàn.
Thay vì coi privacy là một tính năng của từng chain riêng lẻ, họ cố gắng xây dựng một lớp privacy abstraction, nơi các blockchain hoặc ứng dụng Web3 có thể sử dụng các công cụ bảo mật khi cần mà không phải tự triển khai toàn bộ hạ tầng ZK proof từ đầu. Trong mô hình này, Midnight không chỉ là một chain riêng lẻ, mà giống một lớp privacy service mà các ứng dụng hoặc blockchain khác có thể gọi tới khi cần còn $NIGHT được dùng để vận hành các cơ chế kinh tế xung quanh lớp hạ tầng này, thay vì đơn thuần chỉ đóng vai trò phí giao dịch như nhiều Layer 1 truyền thống.
Tới đây mình thấy việc so sánh với ChatGPT bắt đầu thú vị rồi.
Hiểu đơn giản thì ChatGPT không phải công nghệ AI duy nhất tồn tại. Nhưng nó hoạt động như một interface chung, nơi nhiều ứng dụng có thể dùng AI mà không cần tự xây dựng model riêng. Còn Midnight thì tạo ra một lớp trung gian nơi smart contract hoặc các ứng dụng Web3 có thể truy cập các chức năng như ZK proof, selective disclosure, hoặc các logic liên quan đến compliance.
Khái niệm mà dự án thường nhắc tới là rational privacy, mình đã giải thích ở bài trước, thay vì ẩn hoàn toàn mọi dữ liệu, hệ thống cho phép người dùng quyết định ai có thể truy cập thông tin nào và trong hoàn cảnh nào dữ liệu đó được tiết lộ.
Trong bối cảnh doanh nghiệp, cách tiếp cận này khá dễ hiểu. Một quỹ đầu tư có thể di chuyển hàng chục triệu USD trên chain, và nếu toàn bộ dữ liệu giao dịch đều công khai ngay lập tức thì đối thủ có thể suy đoán chiến lược giao dịch chỉ bằng cách theo dõi ví. Trong thị trường tài chính truyền thống, những thông tin như vậy thường chỉ nằm trong hệ thống nội bộ của quỹ hoặc broker chứ không phải dữ liệu mà toàn bộ thị trường có thể nhìn thấy theo thời gian thực.
Nhưng ngược lại, quỹ đó vẫn cần chứng minh với regulator rằng các giao dịch của họ tuân thủ những quy định như KYC hoặc AML, và ở điểm này một hệ thống privacy tuyệt đối đôi khi lại khiến compliance trở nên khó thực hiện hơn.
Tất nhiên thiết kế kiểu này cũng đặt ra một vài câu hỏi.
Nếu Midnight thực sự đóng vai trò như một lớp privacy cho nhiều blockchain, thì nó sẽ phải xử lý lượng ZK computation khá lớn. Những hệ sinh thái như StarkNet hay Polygon zkEVM đã cho thấy rằng việc scale các hệ thống dựa trên ZK thường kéo theo hạ tầng prover khá phức tạp, chi phí tính toán đôi khi trở thành yếu tố giới hạn hiệu năng của toàn bộ mạng lưới.
Midnight liệu có gặp bài toán tương tự khi khối lượng giao dịch tăng lên hay không thì mình vẫn chưa thấy câu trả lời thật rõ trong tài liệu hiện tại. Nếu chi phí tạo proof trở thành bottleneck, thì việc cân bằng giữa privacy và performance có thể sẽ là một bài toán khó hơn nhiều so với phần thiết kế lý thuyết ban đầu.
Sau khi đọc qua cách Midnight mô tả hệ thống, mình bắt đầu nghĩ tới một câu hỏi rộng hơn.
Nếu blockchain trong tương lai thực sự được sử dụng bởi ngân hàng, quỹ đầu tư và các tổ chức tài chính lớn. Nơi mỗi giao dịch có thể trị giá hàng chục triệu USD thì privacy nên được thiết kế như một tính năng của từng blockchain riêng lẻ, hay như một lớp hạ tầng chung mà toàn bộ ecosystem có thể sử dụng?
