Cuộc ngừng bắn mong manh kéo dài 60 ngày giữa Mỹ và Iran đang phải đối mặt với mối đe dọa nghiêm trọng nhất từ trước đến nay, chỉ một tuần sau khi bản ghi nhớ được ký tại Geneva. Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (US Central Command) cho biết vào hôm thứ Sáu rằng máy bay Mỹ đã tấn công các địa điểm cất giữ tên lửa và máy bay không người lái của Iran cũng như các cơ sở radar ven biển — gọi đó là "một phản ứng mạnh mẽ trước cuộc tấn công hôm qua" — sau khi một tàu container mang cờ Singapore bị máy bay không người lái của Iran tấn công ở eo biển Hormuz vào hôm thứ Năm. Iran tuyên bố sẽ đáp trả.

Điều gì đã xảy ra: Cuộc tấn công mang tên Ever Lovely và Mỹ đáp trả

Vào hôm thứ Năm, tàu container Ever Lovely treo cờ Singapore bị hư hại do một máy bay không người lái tấn công một chiều mà phía Mỹ mô tả là được Iran thực hiện trong Eo biển Hormuz. Tổng thống Trump hôm thứ Sáu cho biết: "Tôi không thích việc họ đã nhắm bắn. Họ không nên làm vậy." Ông mô tả Iran đã gửi "ít nhất bốn" máy bay không người lái tấn công một chiều nhắm vào các tàu trong eo biển, và có một chiếc đã "đâm trúng chắc chắn boong trên của một con tàu chở hàng lớn và rất đắt tiền".

Trump gọi cuộc tấn công bằng drone là "một hành vi vi phạm ngu ngốc đối với Thỏa thuận Đình bắn của chúng tôi" trong một bài đăng trên mạng xã hội trước khi CENTCOM công bố các đòn đáp trả. Các máy bay của Mỹ đã đánh trúng các địa điểm lưu trữ tên lửa và máy bay không người lái của Iran cũng như các vị trí radar ven biển — những nhóm mục tiêu tương tự đã bị tấn công trong các chu kỳ leo thang trước đó xuyên suốt cuộc xung đột từ tháng 2 đến tháng 6. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố rằng "lực lượng hải quân và không quân của họ đã đẩy lùi thành công cuộc tấn công."

Vì sao mối đe dọa này làm đình bắn gặp nguy hiểm hơn các sự cố trước

Cuộc trao đổi này khác với các đợt leo thang trước đó ở một điểm quan trọng: nó diễn ra sau khi Bản ghi nhớ (memorandum of understanding) ngày 19/6 được ký chính thức, chứ không phải trong quá trình đàm phán. Mọi lần đình bắn đổ vỡ trong năm nay — sự cố sụp đổ vào tháng 4 và các cuộc không kích ngày 9/6 khiến cho lệnh ngừng bắn thứ hai thất bại — đều xảy ra trước khi có một thỏa thuận chính thức được thiết lập. Sự việc này kiểm tra liệu việc ký một bản ghi nhớ có tạo ra răn đe bổ sung hay không, hay các động lực xung đột cốt lõi đã gây ra những lần đổ vỡ trước đó vẫn đang vận hành hoàn toàn.

Trump đã nói rõ kể từ thời điểm ký kết rằng ông sẽ nối lại các hoạt động quân sự chống Iran nếu nước này vi phạm các điều khoản của thỏa thuận — trong đó quy định quyền tự do hàng hải qua eo biển Hormuz và các cuộc đàm phán hạt nhân đổi lấy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt. Các đòn tấn công của CENTCOM hôm thứ Sáu cho thấy ông sẵn sàng thực hiện. Cuộc tấn công bằng drone của Iran cũng cho thấy Tehran đang tìm cách duy trì quyền kiểm soát tuyến đường thủy ngay cả trong khuôn khổ lệnh đình bắn, củng cố lập trường lặp đi lặp lại của nước này rằng các tàu không thể đi qua Hormuz nếu không có sự cho phép của Iran.

Hai bên cũng tiếp tục xung đột về các điều khoản chưa được giải quyết trong khung đàm phán 60 ngày — bao gồm việc liệu Iran có áp dụng phí cầu đường hoặc lệ phí đối với các tàu đi qua Hormuz hay không. Oman cho biết với các quan chức châu Âu rằng về cuối cùng các tàu có thể phải chịu phí để sử dụng eo biển, một diễn biến sẽ thay đổi căn bản cán cân kinh tế của việc mở lại Hormuz mà các thị trường dầu mỏ đã đang định giá từ khi thỏa thuận được công bố.

Rủi ro cụ thể: Liệu quá trình bình thường hóa Hormuz chậm lại bao nhiêu?

Câu hỏi quan trọng nhất trong ngắn hạn là mức độ cuộc trao đổi quân sự hôm thứ Sáu sẽ làm chậm quá trình khôi phục lưu lượng vận tải qua Hormuz về mức trước chiến tranh. Các tàu vẫn tiếp tục đi qua hành lang hẹp vào sớm thứ Sáu sau vụ tấn công bằng máy bay không người lái — cho thấy các doanh nghiệp vận hành thương mại vẫn chưa ngừng hoàn toàn hoạt động. Nhưng vụ tấn công bằng drone đã làm rung chuyển niềm tin của chủ tàu và thủy thủ, và một số ít tàu chở dầu đã quay đầu vào hôm thứ Năm sau khi được cho là nhận cảnh báo từ Hải quân Iran.

CENTCOM cho biết hôm thứ Sáu rằng họ sẽ "tiếp tục cung cấp điều phối hành lang an toàn và hỗ trợ cho các tàu thương mại quá cảnh eo biển" và rằng quân đội Mỹ "vẫn hiện diện và sẵn sàng cảnh giác để bảo đảm tất cả các khía cạnh của thỏa thuận với Iran được tuân thủ, được chấp hành và có hiệu lực đầy đủ." Khoảng cách giữa cam kết được nêu ra đó và việc Iran trong cùng tuần đã thể hiện sẵn sàng tấn công các tàu là phần bất định mà các thị trường dầu mỏ và rủi ro hiện phải định giá.

Ý nghĩa đối với thị trường, dầu mỏ và crypto

Bitcoin trước đây đã từng bị “đốt cháy” hai lần bởi những lệnh đình bắn sụp đổ — sự cố tháng 4 và các cuộc tấn công ngày 9/6 mỗi lần đều khiến BTC xóa sạch toàn bộ đợt phục hồi tăng giá. Thị trường đã rút kinh nghiệm từ mẫu hình đó và từ trước đã thận trọng khi định giá đầy đủ cho thỏa thuận ngày 19/6. Khảo sát của Reuters trong tuần này cho thấy các nhà kinh tế dự đoán không có đợt cắt giảm lãi suất nào của Fed đến cuối năm 2027 — một sự đồng thuận được xây dựng một phần dựa trên giả định rằng lạm phát do dầu mỏ sẽ vẫn duy trì ở mức cao lâu hơn so với kỳ vọng ban đầu.

Cuộc trao đổi hôm thứ Sáu đe dọa trực tiếp đà giảm giá dầu — cơ chế chính mà thỏa thuận với Iran được cho là sẽ giúp hạ lạm phát và cuối cùng chuyển hướng chính sách của Fed. Giá dầu Brent đã giảm từ 92 USD xuống khoảng 77 USD sau khi thỏa thuận được công bố. Nếu việc bình thường hóa Hormuz bị đình trệ hoặc đảo chiều, thì đà giảm giá dầu cũng đảo ngược theo — giữ cho áp lực lạm phát đã duy trì vững chắc khi sáu tuần liên tiếp ghi nhận dòng tiền rút khỏi các quỹ ETF Bitcoin, cùng với biểu đồ lãi suất mang tính “diều hâu” của Fed, thay vì được làm dịu như kênh giảm lạm phát mà thỏa thuận dự kiến sẽ tạo ra.

Washington và Tehran đã có thể hoàn tất Bản ghi nhớ ngày 19/6 dù trong giai đoạn trước khi ký vẫn có các cuộc không kích qua lại — cho thấy động lực đàm phán nền tảng của cuộc xung đột có thể tồn tại sau cuộc trao đổi này. Nhưng mô hình luân phiên giữa hành động quân sự và tiến triển ngoại giao đã định hình cuộc xung đột này từ ngày 28/2 đến nay vẫn không có dấu hiệu kết thúc ngay cả sau khi một thỏa thuận chính thức đã đạt được, và mỗi chu kỳ leo thang lại làm “đặt lại” mức độ tin cậy của thị trường vào độ bền của thỏa thuận xuống mức nền thấp hơn.