Tôi đã chứng kiến quá nhiều “ identity layer ” được kể lại như một thứ tất yếu. Mỗi chu kỳ lại có một phiên bản mới. Lần thì là proof of humanity, lần thì là soulbound, bây giờ là zk identity. Nghe hợp lý, nghe cần thiết nhưng càng nghe nhiều tôi lại càng thấy có gì đó không khớp. Không phải vì ý tưởng sai mà vì cách nó được dùng để giải thích mọi thứ như thể danh tính là mảnh ghép còn thiếu cuối cùng.
Có một vấn đề mà ngành này hiếm khi gọi đúng tên. Nó không hấp dẫn, nó không nằm trong whitepaper nhưng nó ở khắp nơi đó là việc chúng ta không thực sự cần “identity” nhiều như chúng ta nghĩ ít nhất là trong phần lớn use case hiện tại. Người dùng không log in vào DeFi để là chính mình mà họ chỉ muốn swap, farm, hoặc rút tiền một cách nhanh, rẻ, xong việc. Danh tính nếu có chỉ xuất hiện khi có rủi ro hoặc khi có phần thưởng.
Các hệ thống hiện tại vận hành theo cách rất đơn giản. Họ không xác minh bạn là ai mà họ chỉ quan sát bạn làm gì. Ví dụ như bạn tương tác bao nhiêu lần, giữ tài sản bao lâu và có hành vi giống bot hay không. Nó thô, dễ bị lách nhưng nó hoạt động và quan trọng hơn nó không tạo thêm ma sát.
Trong khi đó nhiều zk identity projects lại đi theo hướng ngược lại. Họ cố gắng formalize danh tính, họ tạo ra credential, proof, attestation, họ nói về privacy, about zero knowledge, about self sovereign identity. Tất cả đều đúng về mặt lý thuyết nhưng khi đặt vào thực tế mọi thứ bắt đầu trở nên nặng nề. Người dùng phải hiểu họ đang chứng minh cái gì, họ phải lưu trữ credential, họ phải trust một hệ thống phát hành nào đó. Nó không còn là just use the app nữa.
Đó là chỗ tôi bắt đầu hoài nghi. Không phải về công nghệ mà là về mức độ cần thiết của nó ở thời điểm này.
SIGN, ít nhất từ cách tôi nhìn dường như đang đi theo một hướng khác. Không phải là tạo ra một identity system hoàn chỉnh, không phải là thay thế mọi thứ bằng zero knowledge mà giống như họ đang cố giải quyết một phần nhỏ hơn. Phần “attestation”, phần ghi nhận rằng một điều gì đó đã xảy ra bởi một bên nào đó mà không cần biến nó thành một “identity” đầy đủ, không cần gắn nó với một con người duy nhất.
Điều này nghe có vẻ nhỏ nhưng đó là phần tôi luôn quay lại vì phần lớn các interaction onchain thực ra chỉ cần vậy. Một dự án cần biết bạn đã tham gia campaign, một protocol cần biết bạn không phải bot, một DAO cần biết bạn đã đóng góp. Những thứ này không đòi hỏi một identity phức tạp mà chúng chỉ cần một signal đủ tin cậy.
Các hệ thống zk identity thì dường như đang cố giải quyết bài toán tổng quát đó là làm sao để chứng minh bạn là một thực thể hợp lệ mà vẫn giữ privacy. Nó đúng nhưng nó cũng giống như dùng một bộ máy lớn để giải một bài toán nhỏ
Trong khi đó SIGN có vẻ đang chọn cách modular hơn. Họ không cố định nghĩa bạn là ai mà họ chỉ ghi lại những gì người khác xác nhận về bạn. Không phải X một danh tính hoàn chỉnh mà là Y một tập hợp các mảnh thông tin rời rạc có thể dùng khi cần.
Tất nhiên điều này cũng không phải không có vấn đề. Attestation chỉ tốt khi người cấp nó đáng tin còn ếu nguồn dữ liệu bị spam hoặc bị thao túng thì toàn bộ hệ thống cũng trở nên vô nghĩa và khác với zk proofs nơi tính đúng đắn dựa vào toán học, attestation vẫn mang yếu tố xã hội. Nó phụ thuộc vào ai đang nói mà không chỉ là họ nói gì.
Đó là điểm mà tôi chưa thấy giải pháp nào thực sự giải quyết triệt để. Không chỉ SIGN mà cả zk identity projects cũng vậy. Họ có thể chứng minh một thuộc tính là đúng nhưng họ vẫn cần một nguồn để phát hành thuộc tính đó và nguồn đó cuối cùng vẫn là một điểm trust.
Reality check thì khá đơn giản. Không ai dùng identity nếu họ không buộc phải dùng, người dùng không quan tâm đến zk hay non zk mà họ quan tâm đến việc flow có bị chậm lại không, có thêm bước nào không, có rủi ro gì mới không. Nếu một hệ thống identity dù elegant đến đâu nhưng làm mọi thứ phức tạp hơn nó sẽ bị bỏ qua.
Whitepaper không giải quyết được chuyện này., narrative cũng không chỉ có usage mới trả lời được.
Tôi không nghĩ SIGN là câu trả lời cuối cùng. Tôi cũng không nghĩ zk identity là hướng sai mà có vẻ cả hai đang chạm vào những phần khác nhau của cùng một vấn đề. Một bên đi từ dưới lên giải quyết từng mảnh nhỏ còn một bên đi từ trên xuống cố định nghĩa toàn bộ hệ thống.
Cái nào đúng hơn? Tôi không chắc nên cũng không vội đưa ra kết luận. Có thể cả hai đều cần hoặc có thể cả hai đều đang giải quyết một vấn đề mà người dùng chưa thực sự cảm thấy.
Tôi vẫn đang theo dõi dặc biệt là cách các hệ thống này được dùng trong thực tế mà không phải cách họ được mô tả vì phần này luôn là phần khó nhất và cũng là phần duy nhất có ý nghĩa.